2026 жылғы 7 қарашада Алматы қаласында IV Қазақстан философиялық конгресі аясында «Дала философиясы: зерттеу бағытын қалыптастыру, дереккөздер, ұғымдар және әдіснама» атты пікірталас алаңы өтті.
Іс-шараны AlmaU жанындағы «Ұлы Дала Академиясы» ғылыми орталығы және «Дала философиясы» бастамашыл тобы ұйымдастырды.
Пікірталас алаңы Ұлы даланың зияткерлік мұрасын, оның философиялық мазмұнын және дербес ғылыми бағыт ретінде қалыптасу перспективаларын талқылау үшін Қазақстан мен Қырғызстаннан келген отандық және шетелдік ғалымдарды, философтарды, тарихшыларды, мәдениеттанушылар мен зерттеушілерді біріктірді.
Іс-шараның модераторы – AlmaU жанындағы «Ұлы Дала Академиясы» ғылыми орталығының директоры, PhD, қауымдастырылған профессор, «Дала философиясы» бастамашыл тобының жетекшісі Нұржан Құлұмжанов.
Қатысушылардың назары дала философиясының тұжырымдамалық және әдіснамалық тұрғыдан қалыптасуы, көшпелі өркениеттің дүниетанымдық негіздерін қайта зерделеу, дәстүрлі құндылықтарды және олардың жаһандану мен цифрландыру жағдайындағы өзектілігін пайымдау мәселелеріне аударылды.
Ғылыми бағдарлама үш тақырыптық бағытты қамтыды.
Бірінші бағыт — «Дала философиясын зерттеудің онтологиялық-гносеологиялық негіздері мен әдіснамалық қағидаттары» — жаңа зерттеу бағытының пәндік аясын айқындауға, Ұлы даланың зияткерлік мұрасын зерттеу әдіснамасына, қазақ ойшылдарының философиялық мұрасына, ауызша зияткерлік дәстүрге және көшпелі өркениеттің рухани-адамгершілік негіздеріне арналды.
Екінші бағыт — «Жаһандану мен цифрландыру сын-қатерлері жағдайындағы дала дүниетанымының құндылық бағдарларының трансформациясы» — ұлттық бірегейлік, мәдени тиесілік, гендерлік теңдік, көші-қон және қоғамдық құндылықтардың өзгеруі мәселелерін қамтыды. Қазақтың зияткерлік дәстүріндегі «кісілік» және «жүрек» категорияларын философиялық тұрғыдан пайымдауға ерекше назар аударылды.
Үшінші бағыт — «Көшпелі өркениет мәдениетінің аксиологиялық басымдықтары мен әлеуметтік-этикалық өлшемдері» — ұлттық идея, қонақжайлылық этикасы, халықтық дипломатия, мәдениетаралық өзара түсіністік, ұлттық бірегейлік және жауапты әрекет мәдениетін қалыптастыру мәселелеріне арналды.
Пікірталас алаңына Қазақстан мен Қырғызстанның жетекші ғылыми және білім беру ұйымдарының өкілдері, соның ішінде Ала-Тоо халықаралық университетінің, Ж. Баласағұн атындағы Қырғыз ұлттық университетінің, ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің Философия, саясаттану және дінтану институтының, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің, Қазақстан-Неміс университетінің, AlmaU және басқа да ұйымдардың өкілдері қатысты.
Бағдарламада «Философиялық синедрион: XXI ғасыр дискурсы аясындағы дала философиясы» атты пікірталас алаңы ерекше орын алды. Кездесу барысында бастамашыл топ дала философиясының тұжырымдамасын таныстырып, одан кейін жетекші қазақстандық ғалымдар мен философиялық қауымдастық өкілдерінің қатысуымен сараптамалық талқылау өтті.
Шақырылған сарапшылар қатарында философия ғылымдарының докторы, профессор Мұрат Сабитов, философия ғылымдарының докторы, профессор Сергей Колчигин, Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының корреспондент-мүшесі Наталья Сейдахметова, профессор Зухра Исмагамбетова, профессор Альмира Наурызбаева, филология ғылымдарының докторы, профессор Аслан Жақсылықов және ғылыми қауымдастықтың басқа да белгілі өкілдері болды.
Дербес пәнаралық зерттеу бағыты ретінде Ұлы даланың зияткерлік мұрасын және оның әлемдік философия тарихындағы орнын зерделеудің тұжырымдамалық, ұғымдық және әдіснамалық негіздерін әзірлеуге бағытталған «Дала философиясы» ғылыми-зерттеу бағдарламасына айрықша назар аударылды.
Бағдарлама дала дүниетанымының негізгі категорияларын — «Тәңір», «құт», «жол», «ел», «кісілік», «ар», «намыс», «ұят», «әділет», «аманат» және басқа да ұғымдарды жүйелеуді, салыстырмалы-философиялық зерттеулерді дамытуды, іргелі монографиялар, академиялық терминологиялық сөздік, ғылыми жарияланымдар мен білім беру курстарын әзірлеуді көздейді.
Жұмыстың маңызды бағыттарының бірі ретінде дала философиясы зерттеулерін тұтас адам философиялық антропологиясымен және AlmaU-да дамып келе жатқан Tolyq Adam тұжырымдамасымен ықпалдастыру белгіленді. Осы тұрғыда жауапты әрекеттің адамгершілік негіздері, саналы көшбасшылық пен кәсіпкерлік мәселелері ерекше өзектілікке ие.
Қатысушылар зерттеу күн тәртібін халықаралық деңгейде ілгерілету перспективаларын да талқылады. Атап айтқанда, 2028 жылы Токиода өтетін XXVI Дүниежүзілік философия конгресі аясында «Дала философиясы» пікірталас алаңын ұйымдастыру жөнінде ұсыныс әзірлеу бастамасы таныстырылды. Бұл бастаманы жүзеге асыру қазақстандық зерттеулердің нәтижелерін халықаралық философиялық қауымдастыққа таныстыруға және мәдениетаралық әрі салыстырмалы-философиялық диалог аясын кеңейтуге мүмкіндік береді.
Іс-шара қорытындысы бойынша ғылыми-практикалық нәтижелер сараланып, алдағы жұмыстың негізгі бағыттары айқындалды. Олардың қатарында дала философиясын зерттеу әдіснамасын дамыту, оның ұғымдық аппаратын қалыптастыру, пәнаралық және халықаралық ғылыми ынтымақтастықты нығайту, ұжымдық ғылыми еңбектер әзірлеу және зерттеу нәтижелерін білім беру тәжірибесіне енгізу бар.
Өткен пікірталас алаңы Ұлы даланың зияткерлік мұрасын зерделеу және оның қазіргі әлемдік ойлау жүйесі аясындағы философиялық әлеуетін ашуға бағытталған жаңа ғылыми бағытты қалыптастыру төңірегінде зерттеушілер қауымдастығын топтастыру жолындағы маңызды қадам болды.
Қатысушылар және ғылыми баяндамалардың тақырыптары
Ғылыми бағдарлама аясында Қазақстан мен Қырғызстаннан келген ғалымдар мен сарапшылар өз зерттеулерін ұсынды.
Бірінші тақырыптық бағыт — «Дала философиясын зерттеудің онтологиялық-гносеологиялық негіздері мен әдіснамалық қағидаттары» бойынша мына баяндамалар ұсынылды:
-
Чолпан Алиева, философия ғылымдарының докторы, Ала-Тоо халықаралық университетінің профессоры, Құндылықтар мен философияны зерттеу жөніндегі кеңестің (CRVP, Вашингтон) өңірлік директоры — «Орталық Азия философиясы»;
-
Нұржан Құлұмжанов, PhD, қауымдастырылған профессор, AlmaU жанындағы «Ұлы Дала Академиясы» ғылыми орталығының директоры — «Дала философиясы. Философиялық ойдың дербес бағыты ретінде қалыптасу жолында»;
-
Берік Аташ, философия ғылымдарының докторы, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің аға оқытушысы — «Дала философиясын зерттеу әдіснамасының кейбір мәселелері»;
-
Гаухар Барлыбаева мен Айман Кельдинова, ҚР ҒЖБМ ҒК Философия, саясаттану және дінтану институтының өкілдері — «Ұлы дала ойшылдарының философиялық мұрасы»;
-
Гульнара Нусипова, PhD, ҚР ҒЖБМ ҒК Философия, саясаттану және дінтану институтының жетекші ғылыми қызметкері — «Көшпелі дала өркениетінің дүниетанымы және рухани-адамгершілік негіздері»;
-
Қайрат Жанабаев, филология ғылымдарының кандидаты, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ доценті, жазушы және көне түркі мифологиясын зерттеуші — «Ұлы даланың ауызша дәстүрі»;
-
Галия Мямешева мен Дарья Шайдулина, Қазақстан-Неміс университетінің және «Дала философиясы» бастамашыл тобының өкілдері — «„Ырк битиг“ (құмалақ ашу) және форсайт болашақ пен шындықты басқару модельдері ретінде»;
-
Гаухар Абдрасилова, Мирас университетінің философия ғылымдарының кандидаты, аға оқытушысы, Сания Едильбаева, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің философия ғылымдарының докторы, қауымдастырылған профессоры және А.Э. Есимова, М. Әуезов атындағы ОҚЗУ аға оқытушысы — «Шәкәрім Құдайбердіұлы философиясындағы таным, өзін-өзі тану және ақиқатты іздеу».
Екінші бағыт — «Жаһандану мен цифрландыру сын-қатерлері жағдайындағы дала дүниетанымының құндылық бағдарларының трансформациясы» бойынша мына баяндамалар ұсынылды:
-
Нурзады Сейталиева, Б. Бейшеналиева атындағы Қырғыз мемлекеттік мәдениет және өнер университетінің кафедра меңгерушісі — «Цифрлық дәуірдегі ұлттық бірегейлік: Орталық Азияның құндылықтық қайшылықтары»;
-
Асел Рашитова, Ж. Баласағұн атындағы Қырғыз ұлттық университетінің «Вестник КНУ» журналының редакторы — «Еңбек көші-қоны жағдайындағы ұлттық бірегейлік және мәдени тиесілік құндылықтары»;
-
Асель Шайылдаева, әлеуметтану ғылымдарының кандидаты, Ж. Баласағұн атындағы Қырғыз ұлттық университетінің доценті — «Қазіргі құндылықтар жүйесіндегі гендерлік теңдік: әлеуметтік-философиялық талдау»;
-
Гульзат Чотбаева, Қырғыз Республикасының Ағарту министрлігі Адами ресурстарды басқару бөлімінің басшысы — «Гендер, билік және бейбітшілік мәдениеті: цифрлық қоғамның философиялық қайшылықтары»;
-
Шолпан Ибжарова, философия ғылымдарының кандидаты, AlmaU доценті, Tolyq Adam институтының және «Дала философиясы» бастамашыл тобының өкілі — «Дала білімінен адам философиясына дейін: қазақтың зияткерлік дәстүріндегі „кісілік“ және „жүрек“ категориялары».
Үшінші бағыт — «Көшпелі өркениет мәдениетінің аксиологиялық басымдықтары мен әлеуметтік-этикалық өлшемдері» аясында мына баяндамалар ұсынылды:
-
Әбдірашит Бәкірұлы, философ-публицист, «Дала философиясы» бастамашыл тобының өкілі — «Ұлттық идея және философиялық ойлау мәдениетін қалыптастыру мәселелері туралы»;
-
Шолпан Ибжарова, философия ғылымдарының кандидаты, AlmaU доценті — «Дала философиясынан жауапты әрекет антропологиясына дейін: AlmaU-дағы „Ұлы Дала Академиясы“ мен Tolyq Adam ғылыми күн тәртібі»;
-
Назира Касымова, философия ғылымдарының кандидаты, доцент, Ж. Баласағұн атындағы Қырғыз ұлттық университетінің философия кафедрасының меңгерушісі — «Халықтық дипломатия философиясы: сенім, толеранттылық және мәдениетаралық өзара түсіністік»;
-
Мендыганым Шаймерденова, тарих ғылымдарының кандидаты, Темірбек Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының профессоры және Алия Алимжанова, философия ғылымдарының кандидаты, профессор, осы академияның Қазақстан тарихы және әлеуметтік ғылымдар кафедрасының меңгерушісі — «Қазақ дәстүріндегі қонақжайлылық этикасы: философиялық пайымдау»;
-
Сымбат Бейсенова, Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университетінің аға оқытушысы — «Қазақ философиясындағы ұлттық бірегейлік және тіл сабақтастығы».
Іс-шараның маңызды бөліктерінің бірі Қазақстанның философиялық және гуманитарлық ғылыми қауымдастығының жетекші өкілдері — Мұрат Сабитов, Аслан Жақсылықов, Сергей Колчигин, Наталья Сейдахметова, Зухра Исмагамбетова және Альмира Наурызбаеваның қатысуымен өткен сараптамалық пікірталас болды.
Ұсынылған баяндамалар Ұлы даланың философиялық мұрасын пайымдауға бағытталған зерттеу тәсілдерінің кең ауқымын көрсетті. Олар тарихи-философиялық реконструкция мен дәстүрлі дүниетанымдық категорияларды талдаудан бастап, бірегейлік, этика, әлеуметтік жауапкершілік және философиялық антропологияның өзекті мәселелерін қамтыды.