AlmaU-де Халықаралық ғылымдағы әйелдер мен қыздар күніне орай “She in Science: ғылымдағы бастау мен даму” атты іс-шара өтті. Іс-шара әйелдердің ғылымды дамыту мен тұрақты ғылыми қауымдастық қалыптастырудағы үлесін зерделеуге арналды. Онда көшбасшылық, кәсіби төзімділік және зияткерлік әлеует ғылыми прогрестің негізгі факторлары ретінде қарастырылды.
Құттықтау сөзінде AlmaU-дың бірінші проректоры Тимур Булдыбаев:
«Ғылымда шекара жоқ. Ғылымдағы әйелдер мен қыздардың халықаралық күні зерттеу қызметімен айналысқысы келетіндердің барлығына тең мүмкіндіктер жасаудың маңызын еске салады, әйелдер мен қыздардың STEM саласына тең қолжетімділігін қолдауға, жас зерттеушілердің жаңа буынын шабыттандыруға, академиялық және ғылыми ортадағы гендерлік кедергілерді еңсеруге және еңбегімен ғылымды алға жылжытып жүрген әйелдердің жетістіктерін мойындауға үндейді».
Алғашқы баяндама қыздардың STEM саласына қатысуын ынталандыру үшін қажетті өзгерістерге арналды. Өз көзқарасымен ЮНЕСКО-ның білім беру бағдарламасы бойынша ұлттық маманы Мейргүл Алпысбаева бөлісті:
«ЮНЕСКО үшін гендерлік теңдік – өзекті мәселе. Білім беру саласында біз гендерлік теңдікті енгізуге ат салыстық. Барлығы ерте жастан – мектепке дейінгі ұйымдардан, мектеп партасынан басталады, дәл сол жерде құндылықтар мен дүниетаным қалыптасады. Бүгінде әйелдер STEM бағыты бойынша түлектердің небәрі 35%-ын құрайды. Қазақстанда жағдай біршама жақсырақ болғанымен, әйелдер мен қыздардың нақты қай салаларда ұсынылғанына назар аудару қажет. Қыздар жиі алдын ала қалыптасқан көзқарастарға және әлеуметтік нормаларға тап болады. Мұның бәрі біз өмір сүретін және білім алатын ортада қалыптасады, ал қазіргі таңда технологиялардың қарқынды дамуы айтарлықтай ықпал етуде. Бір жағынан, олар жаңа мүмкіндіктер ашады, екінші жағынан, тәуекелдерді күшейтеді. Зерттеулер нәтижесі көрсеткендей, әйелдер мен қыздар онлайн кеңістікте қорлау мен буллингке жиі ұшырайды».
Іс-шара аясында AlmaU-дың жаһандық серіктестік жөніндегі проректоры Шолпан Тазабек «Таза ғылым: әйел-зерттеушінің шынайы жолы» тақырыбындағы дәрісімен бөлісті. Онда академиялық мансаптың практикалық қырлары талқыланды:
«Академиялық құрылымда көптеген әйелдерге бірнеше рөлдің арасындағы тепе-теңдікті сақтауға тура келеді. Ғылыми мансаптың бастапқы кезеңінде гендерлік теңдік байқалады – 50% әйелдер. Алайда профессорлық құрамда олардың үлесі небәрі 20-25%, ал STEM саласында одан да аз – 15%-дан төмен. Әйелдерді бастапқы жолда емес, жүйе оларды кейінірек жоғалтады. Бұл мәселе таланттың, амбицияның немесе күш-жігердің жетіспеуінде емес екенін көрсетеді. Академиялық ортада «нағыз ғалымның» бейнесі бар: ол әрдайым қолжетімді, аптасына 50-60 сағат жұмыс істеуге дайын, географиялық тұрғыдан мобильді және толықтай жұмысқа шоғырланған. Зерттеулер көрсеткендей, бұл бейне бейтарап емес – ол тарихи және мәдени тұрғыда қалыптасқан, әрі ең маңыздысы, ерлерге тән модель негізінде құрылған».
Synaptic Leadership тақырыбындағы баяндамамен білім беру саласы бойынша PhD докторы Молдир Поштар сөз сөйледі. Ол зерттеу нәтижелері мен практикалық тәжірибесіне негізделген заманауи әйел көшбасшылығының моделін таныстырып, басқару мен ғылыми қызметтегі адамға бағытталған және байланысқа негізделген тәсілдің маңызын атап өтті:
«Әйел көшбасшылығы – бұл ерекшелік емес, ғылым үшін нақты ресурс. Мен кәсіби қауымдастықтардың, конференциялар мен әйелдер бірлестіктерінің күшіне сенемін. Ондай ортада қолдау, ынтымақтастық және ашық диалог бар. Бұл – жылы, қауіпсіз кеңістіктер. Онда өзіңді “сәйкестендіруге” емес, өз болмысыңмен көрсетуге мүмкіндік бар. Әрқайсыңыз синаптикалық көшбасшы бола аласыздар: өзіңізді дамытыңыз, өзгелерге шабыт беріңіз, ортаға ықпал етіңіз. Әлемді жақсы жаққа өзгертетін байланыстар құрыңыз».
Бағдарламаның жалғасы ретінде «Ғылым мен өмір арасындағы теңгерім: қолдау, менталдық денсаулық және жүйелі көмектің жеткіліксіздігі» тақырыбында панельдік пікірталас өтті. Талқылауға ғалымдар Анастасия Липовка, Альмира Табаева, Меруерт Сейдуманова, Әсел Баймұқанова, Қамза Әсел және Мейргүл Алпысбаева қатысты. Пікірталас модераторы AlmaU-дың ғылым және коммерцияландыру жөніндегі проректоры Рената Құдайбергенова болды.
Қатысушылар ғылыми қызмет пен жеке өмірді ұштастыру, менталдық саулық, сондай-ақ ғылыми ұжымдар мен институционалдық ортаның тұрақты академиялық траектория қалыптастырудағы рөлі туралы мәселелерді қозғады.
Қамза Әсел, PhD in Media and Cultural Policy, ассистент-профессор, практика профессоры:
«Ғылым жолының басында маған қиын болды. Мен докторантурада шетелде оқыдым, баламмен бірге 3,5 жыл жалғыз тұрдым. Басында осындай шешім қабылдағаныма өкінген сәттерім де болды. Бірақ өзіме соңына дейін жетемін, барлық қиындықтарды еңсеремін деп уәде бердім. Қазір еш өкінбеймін – сол ұзақ күндер мен түндер артта қалды».
Анастасия Липовка, PhD, Associate Professor, AlmaU:
«Мен гендер, экономика және қоғам саласындағы зерттеулермен 17 жылдан астам айналысып келемін және әйелдердің бизнесте мансап жасауына не кедергі болатынын зерттеймін. Ғылымдағы жолым ұзақ болды: 2008 жылы гендер тақырыбында магистрлік диссертация қорғадым. Зерттеулерім Орталық Азия елдері мен Орталық және Шығыс Еуропаны қамтиды. Салыстырмалы талдау арқылы мүмкіндіктерді айқындаймын. Ғылымдағы әйелдердің мәселесі – олардың түрлі міндеттермен жүктелуі. Біз құқықтардың теңдігі туралы емес, мүмкіндіктердің теңдігі туралы айтып отырмыз. Біз көзге көрінетін проблемаларды ғана емес, отбасылық, психологиялық деңгейде және мансап құру жолындағы көрінбейтін кедергілер деңгейінде туындайтын қиындықтарды қарастырамыз».
Әсел Баймұқанова, зоолог, Гидробиология және экология институтының ғылыми қызметкері:
«Мен – ғалым-тәжірибеші, Каспий теңізіндегі итбалықтарды зерттеймін, ұзақ экспедицияларға шығамын. Әйел екеніме және небәрі 20 жаста болғаныма қарамастан, бару немесе бармау туралы сұрақ туындаған жоқ. Қыз бала, әйел адам да «далада» ерлермен тең дәрежеде жұмыс істей алатынына сеңімдімін. Далалық жағдайда ерлерді басым көреді, ал мен жылына екі рет апталап өмір сүретін күрделі экспедициялық ортада жұмыс істеймін. Ең қиын жағдайларға алынатын жалғыз қыз – ол мен. Маған ауыр заттарды тасуға сенім артады. Себебі, мен мұны өзім қалаймын, ерлерсіз де жасай аламын.
Экспедицияның толыққанды мүшесі болу үшін көп нәрсені үйренуіме тура келді. Мен жүгіремін, итбалықтарды ұстаймын, оларды бекітемін, еңбектеймін, камераға түсіремін, ғылыми зерттеу жүргіземін, статистикамен айналысамын, мақалалар жазамын. Таңғы алтыда тұрып, бәрінен кеш жатамын – мені экспедицияға алмауға еш себеп қалмасын деп. Осы ортада қалу үшін қолдан келгеннің бәрін жасап жүрмін. Жарты жыл бұрын қолымды сындырып алып, бір маусымды өткізіп алдым. Бұл ғылымдағы он жылдығымның ең қиын кезеңі болды. Бірақ көктемде қайта жолға шығамын – итбалықтарды мониторингтеу бойынша негізгі топ құрамында боламын, Каспийге қайта оралып, оның мәселелерін зерттеуді жалғастырамын. Әйелдерді зерттеулерге жиі алмайды, себебі олардың репродуктивті денсаулығына алаңдайды. Ал менің таңдауым айқын болды: мен іскер зерттеуші, зоолог болғым келді. Қайықты көтере алатын, ерлермен тең жұмыс істей алатын әйел болғым келді. Бұған он жыл бұрын ешкім сенбес еді».
Альмира Табаева, NUGSE докторанты, AlmaU зерттеу ассистент-профессоры:
«Мен білім беру саласындағы гендерлік мәселелерді зерттеймін. Қарақалпақстанда, Арал теңізінің маңындағы шағын қалада дүниеге келдім. 30 түлектен тұратын сыныпта жоғары білім алған жалғыз қыз мен болдым. Сыныптастарымның, көршілерімнің, достарымның арасында қабілетті қыздар көп еді, бірақ әлеуметтік-мәдени және экономикалық себептерге байланысты Ташкентке оқуға бара алмады.
Мені үнемі “мұндай теңсіздік қайдан шығады?” деген сұрақ мазалады. Бұл әділетсіз көрінді. Кейін Үндістанға барып, феминизмді зерттедім. Маған жаһандық оңтүстіктің феминистік теориялары қызық болды, алайда олар біздің әйелдердің тәжірибесін толық сипаттай алмады.
Тек он жылдан кейін ғана докторантураға түстім. Өзбекстаннан Қазақстанға көшіп келдім. Дәстүрлі қазақ отбасындағы жалғыз әрі көптен күткен ұлдың келіні атандым.Сол кезеңде Ұлыбритания қорларынан гранттар ұтып алдым, бірақ түрлі жағдайларға байланысты бара алмадым. Сол кезде өзіміздің теорияларымызды сипаттай бастадым».
Шолпан Тазабек, AlmaU жаһандық серіктестік жөніндегі проректоры:
«Ғылымдағы жолым PhD бағдарламасынан басталды. Әдемі, бірақ оңай болған жоқ. Мен докторантураға тұрмыс құрмаған кезде түстім. Түрлі халықаралық қорлардың стипендиаты болдым. Қызығы, есептерімді көбіне босанған күні тапсыратынмын. Бірде беделді неміс қоры есеп сұрады, ал мен оны дер кезінде жібере алмадым. Олар түсіністік танытып, мерзімді кейінге өзгертті.
Біздің өңіріміздің ерекше қасиетімі – біз мұны проблема ретінде қабылдамаймыз. Бұл – біз өскен және дамып келе жатқан шынайылық. Дегенмен жүйе осы шынайылықты қолдаса екен дейсің».
Меруерт Сейдуманова, PhD, Professor of Practice AlmaU:
«Мен ғылыми жолымды бакалавриатта бастадым. Кейін Қазақстанның стратегиялық зерттеулер институтында шамамен екі жыл экономика саласында зерттеулер жүргіздім. Одан соң Назарбаев Университетінде білім алып, зерттеуімді жалғастырдым, кейін Гонконгқа түстім. Магистратура кезінде тұңғыш баламды дүниеге әкелдім. Профессорларымыз сол кезде: «Қазақстандық әйелдер – сендер бәрін жасай аласыңдар» деп таң қалатын.
Бұл – біздің ерекшелігіміз. Біз рөлдеріміздің барлығын қатар алып жүре аламыз және отбасымыздың қолдауын сезінеміз. Докторантура барысында екінші баламды дүниеге әкелдім. Бұл кезең ковидпен тұспа-тұс келді, өте күрделі уақыт болды.
Айтарым: қандай да бір хаос болса да, фокусты сақтай білу керек. Хаос әрқашан болады. Диссертация жазуға арнайы бөлінген мінсіз алты сағат ешқашан табылмайды. Жай ғана кунделікті қадамдарды жағастыра беру керек».
Бағдарламада ашық микрофон форматы ерекше орын алды. Қатысушылар ғылыми жолдағы жеке тәжірибелерімен, декреттік демалыс кезеңінде ғылыми мақалалар жазу тәжірибесімен, өзара қолдау мәдениетімен және кәсіби қиындықтарды еңсеру жолдарымен бөлісті.
Іс-шара Альмира Табаеваның фасилитациясымен өткен рефлексивті art-based activity және бейресми бранчпен аяқталды. Бұл форматтар диалогты жалғастыруға және кәсіби байланыстарды нығайтуға мүмкіндік берді.
«She in Science: ғылымдағы бастау мен даму» іс-шарасы ғылыми мансапқа идеализациясыз қараудың маңызын айқындап, әйелдердің ғылымды, зерттеуді және академиялық көшбасшылықты дамытудағы нақты үлесін тағы бір мәрте дәлелдеді.